Zwolnienie od podatku od darowizn a środki pieniężne przekazane na raty kredytu

W praktyce wielokrotnie pojawia się sytuacja, w której rodzice, dziadkowe etc. chcąc pomóc swoim zstępnym w usamodzielnieniu się i zdobyciu własnego mieszkania decydują się na sfinansowanie choćby części zaciągniętego przez zstępnego kredytu mieszkaniowego.

Darowanie członkowi rodziny środków pieniężnych (zawarcie pomiędzy rodzicami a dzieckiem umowy darowizny) rodzi skutki podatkowe określone w ustawie z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Z uwagi na bliskie spokrewnienie darczyńcy i obdarowanego ustawa o podatku od spadków i darowizn przewiduje dwa instrumenty pozwalające na uniknięcie opodatkowania. Podstawowym dla omawianej sprawy przepisem jest zwolnienie podmiotowe z podatku osób nabyły własność rzeczy lub praw majątkowych w wyniku darowizny a jednocześnie są zaliczane do I grupy podatkowej (np. zstępnych).  Drugim z przypadków dopuszczających uniknięcie opodatkowania jest tzw. ulga mieszkaniowa, tj. odliczenie od wartości podatku wartości nieruchomości uzyskanej m.in. przez osobę z I grupy podatkowej w wyniku darowizny.

Jeżeli przedmiotem darowizny nie jest prawo własności nieruchomości lub inny wskazany przez ustawę tytuł do władania nieruchomością, a jedynie środki pieniężne, to zastosowanie znaleźć może jedynie zwolnienie podmiotowe wskazane w art. 4a powyższej ustawy.

Dla skorzystania ze zwolnienia podmiotowego wyrażonego we wskazanym przepisie należy dopełnić następujących formalności. Po pierwsze, zgłosić nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego powstałego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 2-8 i ust. 2. Po drugie, co jest charakterystyczne dla środków pieniężnych jako przedmiotu darowizny, udokumentowanie ich otrzymania dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, na jego rachunek, inny niż płatniczy, w banku lub spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej lub przekazem pocztowym.

Art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy stanowi, że przy nabyciu w drodze darowizny obowiązek podatkowy powstaje z chwilą złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego, a w razie zawarcia umowy bez zachowania przewidzianej formy - z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia. Powyższy przepis koresponduje z art. 890 Kodeksu cywilnego. Zawarcie umowy darowizny, co do zasady, powinno nastąpić w formie aktu notarialnego, jednakże umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione.

Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z wyrażanymi w nauce prawa poglądami, do spełnienia świadczenia w rozumieniu art. 890 § 1 zd. 2 KC dochodzi już z chwilą podjęcia przez darczyńcę konkretnego działania lub działań, do których podjęcia darczyńca jest zobowiązany zgodnie z treścią zobowiązania, nawet jeśli do powstania skutku, jaki darczyńca chciał osiągnąć dokonując darowizny, konieczne są ponadto działania innych osób. Spełnienie świadczenia uznawane jest za wykonanie istniejącego zobowiązania, a nie za sposób zawarcia umowy. Dlatego niepodobna uznać, że mamy tu do czynienia z alternatywnymi sposobami zawarcia umowy darowizny. Umowa została wcześniej zawarta bez zachowania formy aktu notarialnego, a spełnienie świadczenia stanowi jej konwalidację (Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 kwietnia 2011 r. II FSK 2216/09).

Jak powyższe rozważania mają się do naszego tematu? Skoro obowiązek podatkowy powstaje z chwilą spełnienia świadczenia, to przekazanie środków na choćby jedną ratę skutkuje jego powstaniem, nawet jeśli rodzice z dzieckiem formalnie (aktem notarialnym) nie zawarli umowy darowizny. Z chwilą przekazania środków, co dowodzi potwierdzenie przelewu, rozpoczyna bieg 6 miesięczny okres na złożenie zeznania. Należy o tym pamiętać!

Termin z art. 4a analizowanej ustawy ma charakter materialnoprawny – nie polega przywróceniu. Oznacza to, że uchybienie jemu pozbawia możliwości skorzystania z zwolnienia podmiotowego. Jeśli więc rodzice chcą sfinansować dziecku kilka rat kredytu, niezawierając umowy w formie aktu notarialnego, to z każdej raty – transzy środków pieniężnych – dziecko musi rozliczyć się (złożyć deklarację we właściwym urzędzie skarbowym). Zupełnie inaczej wyglądałaby sytuacja, w której w umowie darowizny zawartej w formie aktu notarialnego ustalono, że darowizna będzie płacona częściami. Wówczas termin biegnie od zawarcia umowy w formie aktu notarialnego, a poszczególnych rat nie trzeba zgłaszać (Tak m.in. Dyrektor Izby Skarbowej w Katowicach w interpretacji IBPB2/436-39/07/AA z 10 stycznia 2008 r.).

Środki pieniężne nie muszą trafiać na konto dziecka. Rodzice mogą je od razu przelać na konto wierzyciela dziecka np. banku. W ocenie sądów administracyjnych, zwolnienie, o którym mowa w art. 4a, przysługuje także wówczas, gdy kwota darowizny zostanie przekazana na konto bankowe, które wskaże nabywca pieniędzy, a ten rachunek bankowy nie musi należeć do nabywcy (obdarowanego).