Zmiana wyroku rozwodowego w części dotyczącej władzy rodzicielskiej

Mimo rozwiązania małżeństwa, pomiędzy byłymi małżonkami nadal mogą pojawiać się nieporozumienia najczęściej związane z władzą rodzicielską. Wyrok rozwodowy w tej materii nawet prawomocny może zostać zmieniony przy spełnieniu ustawowych wymogów, wśród których  główną przesłanką jest dobro dziecka. Poniższy artykuł przedstawia możliwość i procedurę zmiany wyroku rozwodowego w części dotyczącej władzy rodzicielskiej.

Dopuszczalność zmiany prawomocnego wyroku rozwodowego

Prawomocny wyrok Sądu Okręgowego orzekającego o rozwodzie może zostać zmieniony w zakresie władzy rodzicielskiej, niezależnie od procedury wznawiania postępowania. Jest to wyjątek od zasady prawomocności wyroków sądowych, w związku z czym należy go interpretować ściśle. Wyjątek ten ustanawia art. 106 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Stanowi on o możliwości zmiany orzeczenia o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonania, jeżeli wymaga tego dobro dziecka i nastąpiła zmiana okoliczności. Sąd może zmienić wyrok wyłącznie przy spełnieniu tych dwóch warunków:

1)    Dobro dziecka. W sprawach o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej zostało ono określone jako nadrzędna wartość wyprzedzająca nawet autorytet władzy sędziowskiej. Poza zabezpieczeniem potrzeb życiowych dziecka (potrzeb materialno-bytowych) obejmuje także odpowiednie kształtowanie psychiki dziecka i jego osobowości.

2)    Zmiana okoliczności. Musi nastąpić zmiana okoliczności świadczące o konieczności zmiany orzeczenia. Zmiana ta obejmuje pojawienie się nowych faktów nieprzedstawionych jak i nie występujących w trakcie orzekania o rozwodzie. Przykładowo:  nowe fakty w postaci, kategorycznej odmowy kontaktu z dzieckiem wyrażonej przez przebywającego w więzieniu ojca dziecka może stanowić taką zmianę okoliczności; nie będzie jednak taką zmianą okoliczności, fakt, że ojciec dziecka był już pozbawiony władzy rodzicielskiej wobec innych dzieci pochodzących z innego związku. Podobny charakter będzie miała sposób zachowania ojca dziecka w stosunku do matki, gdyż nie dotyczy to istoty sprawy, określa tylko pośrednio charakter osobisty ojca. Jednakże jeśli fakty związane z dołączoną dokumentacją lekarską były już przedstawiane sądowi przy orzekaniu rozwodu, to nie można ich uznać za zmianę okoliczności.

Pozbawienie i zawieszenie władzy rodzicielskiej

Pozbawienie władzy rodzicielskiej ma charakter wyjątkowy. Aby Sąd mógł orzec pozbawienie władzy rodzicielskiej według art. 111 KRO konieczne jest wystąpienie jednej z następujących przesłanek: 1) nastąpiła trwała przeszkoda w wykonywaniu władzy rodzicielskiej przez jednego lub obojga rodziców, 2) doszło do nadużycia władzy rodzicielskiej, 3) doszło do rażącego zaniedbania obowiązków wobec dziecka.

Najczęściej występującą przesłanką do zmiany wyroku rozwodowego poprzez pozbawienie władzy rodzicielskiej jest rażące zaniedbanie obowiązków wobec dziecka np. porzucenie dziecka, tolerowanie jego złego prowadzenia się, głodzenie dziecka i brak jakichkolwiek starań o jego higienę, niedożywanie dziecka itp. (czyli okoliczności jaskrawe, jednoznaczne).

Nadużywanie władzy rodzicielskiej ma natomiast miejsce, gdy dochodzi do nadmiernego karania, wykorzystywania dziecka do czynów nierządnych, zmuszania dziecka do nadmiernej pracy, pozbawienie dziecka jego naturalnego środowiska rodzinnego i bezpośredniej pieczy drugiego rodzica, rozpijanie dziecka itp.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej oznacza utratę ogółu praw i obowiązków jakie składają się na władzę rodzicielską. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie powoduje natomiast ustania innych obowiązków np. do alimentacji dziecka. Dziecko nadal dziedziczy po zmarłym rodzicu. Obie strony (dziecko jak i rodzic) zachowują też prawo do osobistej styczności. Ograniczenie w tym zakresie może wynikać tylko z orzeczenia sądu. Sąd może zakazać lub ograniczyć osobistą styczność rodzica z dzieckiem, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Gdy odpadnie przyczyna pozbawienia władzy rodzicielskiej Sąd Opiekuńczy może, lecz nie musi (jak to mam miejsce przy zawieszeniu władzy rodzicielskiej) przywrócić władzę rodzicielską. Przywrócenie władzy rodzicielskiej spowoduje automatycznie uchylenie zakazu osobistej styczności z dzieckiem.

Kwestie proceduralne

Zmiana wyroku rozwodowego w zakresie orzekania o władzy rodzicielskiej następuje w postępowaniu nieprocesowym. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje w tym przypadku obligatoryjne przeprowadzenie rozprawy.

Pismem procesowym inicjującym to postępowanie jest wniosek wnioskodawcy (osoby legitymującej się interesem prawnym). Uczestnikiem postępowania jest zaś osoba, której pozbawienia władzy rodzicielskiej się żąda. Ponadto wniosek musi czynić zadość przepisom o pozwie. Sądem opiekuńczym w tej sprawie jest sąd rejonowy właściwy miejscowo dla miejsca zamieszkania małoletniego dziecka. Miejscem zamieszkania małoletniego dziecka jest miejsce zamieszkania rodzica, któremu przysługuje pełnia władzy rodzicielskie.

Nieobecność uczestników postępowania nie tamuje jego biegu. Wydane postanowienie jest również skuteczne wobec nieobecnego. Niemożliwość stosowania przepisów o wyroku zaocznym wiąże się również z niedopuszczalność przyjmowania domniemania prawdziwości twierdzeń wnioskodawcy o faktach przytoczonych we wniosku (i innych pismach procesowych), nawet jeśli nie budzą one wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Konieczne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego.