Rozwód z orzekaniem o winie – konsekwencje

Ustalenie przez sąd, który z małżonków jest winny rozkładowi pożycie jest jednym z istotniejszych elementów postępowania rozwodowego. Choć zawinienie nie jest przesłanką rozwodową – nią jest trwały i zupełny rozkład pożycia będący skutkiem wskazanych przez występującego o rozwód przyczyn, to jednak ma niebagatelne znaczenie dla określenia konsekwencji rozwodu.

Przyczyny wskazane jako uzasadnienie rozkładu pożycia mogą być zawinione jak i niezawinione. Z uwagi na charakter omawianego postępowania trudno jednoznacznie wskazać katalog przyczyny wynikających z wyłącznej winy jednego z małżonków. Przyczyny są de facto okolicznościami wskazującymi na uchybienie obowiązkom małżeńskim, takim jak obowiązek wzajemnej pomocy, obowiązek wierności, obowiązek wspólnego pożycia. O winie małżonka możemy mówić w kontekście zerwania więzi uczuciowej, majątkowej czy fizycznej.

Z art. 56 i 57 KRO możemy wywnioskować, że rozstrzygając o winie w rozkładzie pożycia małżeńskiego sąd może przyjąć jedno z poniższych rozwiązań:

- uznać, że jeden z małżonków jest wyłącznie winny rozkładowi pożycia, przy czym z reguły w sentencji wyroku sąd unika przymiotnika „wyłącznie”.

- uznać, że oboje małżonkowie są winni rozkładowi pożycia

- uznać, że małżonkowie nie zawinili rozkładowi pożycia

- odstąpić od rozstrzygania o winie, na wspólny wniosek stron, co skutkuje uznaniem, że żadna ze stron winy nie ponosi.

Jakie są konsekwencje uznania małżonka wyłącznie winnym rozkładowi pożycia? Po pierwsze, jeśli taki małżonek występuje o rozwód, to wówczas pojawia się negatywna przesłanka rozwodowa i zgodnie z art. 56 KRO, rozwód w takim przypadku jest niedopuszczalny, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód albo że odmowa jego zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Po drugie. Stwierdzenie w wyroku rozwodowym, że jeden z małżonków jest wyłącznie winny rozkładowi pożycia przekłada się na możliwość skorzystania z roszczeń alimentacyjnych. W myśl art. 60 § 2 KRO, jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na żądanie małżonka niewinnego może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku. Roszczenie alimentacyjne wygasa z chwilą zawarcia kolejnego związku małżeńskiego przez byłego małżonka występującego z roszczeniem. Odpada natomiast przesłanka upływu 5 lat jako podstawy wygaśnięcia roszczenia.

Co to znaczy „wyłączna wina” ? W wytycznych Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., (III CZP 91/86, OSNC 1988, nr 4, poz. 42), w tezie XII, czytamy, że wyłączna wina ma miejsce niezależnie od tego "czy istnieją, a jeżeli tak, to po czyjej stronie, niezamierzone przyczyny rozkładu pożycia małżeńskiego". Uzasadniając to stanowisko, Sąd Najwyższy podniósł, że "wina jest zjawiskiem samoistnym, oderwanym od całokształtu wzajemnego pożycia małżonków. Zwykle końcowy akt porzucenia rodziny poprzedzony jest oziębieniem uczuć małżeńskich, oddaleniem się jednego małżonka od drugiego". Sąd Najwyższy przypomniał też, że żadne pożycie małżeńskie nie jest wolne od trudności i konfliktów, co nie uzasadnia jeszcze przyjęcia winy obojga małżonków.

Klasycznym przypadkiem jest ustalenie winy obojga małżonków. Tego typu rozstrzygnięcie będzie miało miejsce, gdy z ogółu okoliczności nie można ustalić wyłącznej winy, np. drugi z małżonków przyczynił się do rozkładu pożycia. Konsekwencją uznania winy obojga małżonków jest możliwość wystąpienia z roszczeniem alimentacyjnym na podstawie art. 60 § 1 KRO. Małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

Z powyższego wynika, że uznanie, iż żaden z małżonków nie jest winny rozkładowi pożycia pociąga konsekwencje w zakresie roszczeń alimentacyjnych. Skoro żaden z małżonków nie jest winny to nie może znaleźć zastosowania ani art. 60 § 1 ani art. 60 § 2 KRO. Tak więc, nie będzie przysługiwało im w ogóle roszczenie alimentacyjne między byłymi małżonkami, nawet jeśli były małżonek pozostaje w niedostatku. Tego typu konsekwencje należy mieć na uwadze wyrażając zgodę na odstąpienie przez sąd od orzekania o winie w rozkładzie pożycia małżeńskiego.