Kiedy zawrzeć umowę o dzieło bez przeniesienia praw autorskich - cz. 1

   Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Dziełem – przedmiotem zobowiązania – jest indywidualnie określony przez stronę, mający powstać w przyszłości, rezultat. Może on przyjąć postać materialną lub niematerialną. Rezultat materialny to rzecz, którą wykonawca wytwarza, będąca następnie autonomicznym przedmiotem obrotu. Rezultat niematerialny może zaś przybrać formę wytworu intelektualnego posiadającego cechy utworu w rozumieniu prawa autorskiego.

   Właściwy opis przedmiotu zamówienia determinuje zakres zastosowana konkretnych regulacji prawnych. Jeśli jest nim utwór, czyli przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, to wówczas kodeksowy model umowy o dzieło zostanie zmodyfikowany przez uregulowania ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W celu dalszej eksploatacji przedmiotu umowy zamawiający musi ponadto dysponować prawami w stosunku do utworu (prawami autorskimi). Niezbędne będzie więc przeniesienie autorskich praw majątkowych lub uzyskanie licencji.

   Klauzula, na mocy której zamawiający nabywałaby autorskie prawa majątkowe nie będzie potrzebna, gdy na podstawie zawartej umowy o dzieło nie uzyska się rezultatu w postaci utworu. Brak przedmiotu praw autorskich, to brak praw do tego przedmiotu się odnoszących.

   Rozgraniczenie pomiędzy umowami o dzieło autorskie a klasycznymi umowami o dzieło opiera się na opisie dzieła. Na tym, czy stanowi ono rezultat czynności rutynowych, czy twórczych. Czynności rutynowe i twórcze często współgrają ze sobą w ramach konkretnego zamówienia. Prowadzi to do sytuacji, w której wykonujący generalnie to samo dzieło będą posiadali zupełnie odmienny status prawny, np.:

1.       Organizacja pozarządowa zawiera umowę o dzieło, której przedmiotem jest organizacja szkolenia. W ramach tak opisanego przedmiotu umowy możemy mówić o konkretnych czynnościach twórczych i rutynowych. Organizacja wybiera dwóch wykonawców. Jeden dysponuje wiedzą i będzie odpowiedzialny za sferę merytoryczną szkolenia. Drugi będzie zobowiązany do przygotowania aparatury technicznej. W pierwszym przypadku przedmiotem zamówienia jest osiągnięcie rezultatu twórczego, gdyż wykonawca będzie zobowiązany do przygotowania stosownego wystąpienia etc. Jest ograniczony tematem szkolenia, ale w jego ramach dysponuje swobodą nadającą jego pracy charakter twórczy, a wystąpieniu – cech utworu. Drugi wykonawca ma osiągnąć rezultat ściśle podporządkowany wymogom technicznym. Taki rezultat materialny – instalacja techniczna – pozbawiony jest cech twórczych.

2.       W innym przypadku NGO chce przeprowadzić warsztaty teatralne dla dzieci. Zawiera umowę o dzieło z profesjonalnym krawcem, w celu stworzenia kostiumów. Jednocześnie dostarcza mu szczegółowe projekty ubrań. Krawiec, realizując dzieło, nie dysponuje żadną sferą swobody, co do kształtu, materiału, koloru etc. Uzyskany efekt nie będzie stanowił utworu krawca, a jego rola sprowadzi się do rzemieślniczego wykonania precyzyjnego polecenia zamawiającego. Przeniesienie autorskich praw majątkowych nie jest konieczne.

   Umowa o dzieło jest często wykorzystywana jako alternatywna dla stosunku pracy. Podstawowym atutem umowy o dzieło jest jej preferencyjność fiskalna, związana z ryczałtowym określeniem kosztów uzyskania przychodu i brakiem konieczności oskładkowania z tytułu ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego.  Należy jednak mieć na uwadze odmienność przedmiotową obu umów. Przeanalizujmy przykład współpracy organizacji z osobą zajmującą się wyszukiwaniem i przygotowywaniem grantów (fundraiserem).

   Fundraiser może być zobowiązany do wyszukiwania grantów (wykonywania usługi w sposób ciągły z należytą starannością) lub sporządzenia określonego wniosku i projektu grantowego (a więc zindywidualizowanego, przyszłego rezultatu). W pierwszym przypadku świadczenie polega na wykonywaniu konkretnych usług przy uwzględnieniu należytej staranności. W drugim, mamy ściśle określony rezultat, z którego osoba musi się rozliczyć. Wówczas będziemy mogli zastosować konstrukcje umowy o dzieło. Rezultat – wniosek grantowy – może być utworem, jeśli wykonawca posiada zakres swobody w jego konstruowaniu. Natomiast, gdy współpracownik jest podporządkowany precyzyjnie określonemu zadaniu i jego praca ogranicza się jedynie do czynności technicznych (spisania wniosku, według wzoru dostarczonego przez organizację), wówczas umowa o dzieło nie będzie posiadać charakteru autorskiego.